Cash flow – dlaczego tak często zawiera błędy?

O rachunku przepływów pieniężnych sporządzanym metodą pośrednią, zwanym popularnie cash flow, napisano już wiele artykułów, poradników, opracowań. Wydawałoby się więc, że nie ma już potrzeby pisać więcej na ten temat, tymczasem można odnieść wrażenie, że temat ten jest ciągle aktualny.

Prawda jest natomiast taka, iż diabeł tkwi w szczegółach, które przy sporządzaniu cash flow są bardzo istotne, być może nawet bardziej niż ogólne zasady i założenia. Dlaczego tak twierdzę? Jeśli osoba przygotowująca cash flow posiada tylko ogólną, powierzchowną wiedzę na temat zasad jego sporządzania, wówczas zwykle jest to niewystarczające i w rezultacie można otrzymać przedziwne kwoty w poszczególnych segmentach przepływów: z działalności operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej. Podstawowy cel sporządzania cash flow nie zostaje wtedy osiągnięty, gdyż kwoty są nieprawidłowe i wprowadzają czytelnika cash flow w błąd. Podsumowując: wszelkie niuanse są bardzo istotne w tym zestawieniu, dlatego warto im się jeszcze raz bliżej przyjrzeć, jednocześnie wskazując, gdzie tkwi najwięcej pułapek i niebezpieczeństw popełnienia błędu.

Ogólnie można stwierdzić, iż do grzechów głównych należą:

• brak zrozumienia specyfiki/mylenie poszczególnych rodzajów działalności: operacyjnej, inwestycyjnej i finansowej;
• działalność operacyjna - brak zrozumienia na czym polegają korekty wyniku finansowego w części operacyjnej. Jeden rodzaj korekt dotyczy, przykładowo, transakcji niepieniężnych, np. z tytułu amortyzacji, naliczenia/nieotrzymania/niezapłacenia odsetek; wymienione pozycje trzeba odwrócić („zneutralizować”), gdyż stanowią one wyłącznie zapisy w księgach rachunkowych. Inny rodzaj korekt dotyczy natomiast zmiany prezentacji danej pozycji, np. otrzymano odsetki, ale dotyczą one działalności inwestycyjnej, więc należy je wyłączyć z działalności operacyjnej i zaprezentować w działalności inwestycyjnej;
• działalność inwestycyjna i finansowa – kwoty w tych segmentach rachunku przepływów pieniężnych powinny odzwierciedlać wyłącznie przepływy pieniężne, w związku z tym należy przeanalizować każdą pozycję/zmianę w celu upewnienia się, czy faktycznie był/nie było przepływu środków pieniężnych. Operacje, które mają neutralny wpływ na działalność inwestycyjną i finansową to np. konwersja pożyczki na kapitał, wzrost salda kredytów i pożyczek z tytułu naliczenia odsetek niezapłaconych do dnia bilansowego, przeszacowanie aktywów finansowych do wartości godziwej. Przykładami niepieniężnych zdarzeń i operacji są również: nabycie składników aktywów, które nie zostały opłacone (istnieje zobowiązanie na koniec okresu), przejęcie jednostki drogą wydania udziałów/akcji własnych do dotychczasowych właścicieli przejmowanej jednostki.

W dalszej części artykułu zaprezentowano główne pozycje występujące w rachunku przepływów pieniężnych sporządzanym metodą pośrednią, gdyż to ona (ta metoda) stwarza najwięcej problemów. Cash flow sporządzany metodą bezpośrednią nie jest popularnym rozwiązaniem, gdyż przy braku odpowiednich narzędzi ewidencyjnych jest bardzo pracochłonnym zajęciem i wymaga wydobycia z ksiąg rachunkowych wielu szczegółowych informacji.  

Wymienione poniżej pozycje zostały opatrzone komentarzami: na co należy zwracać uwagę, czego nie należy robić itp. Ponadto w końcowej części artykułu zaprezentowano kilka przykładów operacji/transakcji z punktu widzenia ich ujęcia w rachunku przepływów pieniężnych.

DZIAŁALNOŚĆ OPERACYJNA

Zysk/strata netto – jest to wynik finansowy netto wykazany w rachunku zysków i strat, zysk netto wykazuje się ze znakiem plus, stratę netto ze znakiem minus.

Korekty razem
Wynik finansowy netto zostaje drogą odpowiednich korekt doprowadzony do wyniku „kasowego”, czyli do łącznej kwoty przepływów pieniężnych netto z działalności operacyjnej.
Korekty polegają głównie na:

• wyłączeniu (odwróceniu) pozycji niepieniężnych wpływających na wynik (np. amortyzacji, odpisów aktualizujących wartość aktywów trwałych, odsetek naliczonych, ale nie zapłaconych lub nie otrzymanych, niezrealizowanych różnic kursowych, wyniku na działalności inwestycyjnej itp.);
• wyłączeniu pieniężnych przychodów i kosztów wpływających na wynik finansowy, ale dotyczących działalności inwestycyjnej lub finansowej (np. zapłacone odsetki od kredytów, odsetki otrzymane z tytułu inwestycji w aktywa finansowe);
• uwzględnieniu zmian krótkoterminowych aktywów (zapasów, należności, rozliczeń międzyokresowych) oraz zobowiązań związanych z działalnością operacyjną.

Wzrost stanu rezerw i zobowiązań oznacza, że nie wszystko zostało zapłacone, zatem wzrost tych pozycji jest ze znakiem plus (nie było wypływu środków pieniężnych dla kosztów operacyjnych zaksięgowanych w bieżącym okresie, czyli spowodowało to zatrzymanie środków pieniężnych w jednostce, stąd znak plus). Spadek stanu tych pozycji jest ujmowany ze znakiem minus.
Wzrost stanu należności oznacza, że nie wszystko zostało otrzymane, zatem wzrost tej pozycji jest ze znakiem minus (nie było wpływu środków pieniężnych dla przychodów zaksięgowanych w bieżącym okresie, czyli spowodowało to nieotrzymanie środków pieniężnych przez jednostkę, stąd znak minus). Spadek stanu należności jest ujmowany ze znakiem plus.

Amortyzacja

• Korekta ze znakiem plus obejmuje amortyzację środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, inwestycji w nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne – amortyzacja stanowi koszt niepieniężny, niepowodujący wydatku. 
• Przepływem pieniężnym jest tylko zapłata z tytułu zakupu danego składnika aktywów (a nie dokonanie odpisu amortyzacyjnego) ujmowana w rachunku przepływów pieniężnych w działalności inwestycyjnej w okresie, w którym nastąpił faktyczny wydatek.

Zyski/straty z tytułu różnic kursowych

• Należy wyłączyć zrealizowane różnice kursowe niedotyczące działalności operacyjnej i przesunąć je do tych działalności, których dotyczą (inwestycyjnej lub finansowej).
• We właściwej działalności różnice kursowe są wykazywane łącznie z kwotą danej operacji (np. spłaconego kredytu w walucie obcej).
• Należy wyeliminować niezrealizowane (naliczone memoriałowo) różnice kursowe, ale tylko niedotyczące działalności operacyjnej, ponieważ nie powodują one zmiany stanu środków pieniężnych, jak również nie korygują się (nie odwracają się) automatycznie poprzez zmianę stanu należności lub zobowiązań krótkoterminowych; ta korekta działa na zasadach podobnych jak odwracanie amortyzacji, która też jest zapisem wyłącznie księgowym.
• Różnice kursowe dotyczące działalności operacyjnej korygują się automatycznie, np. ujemne różnice kursowe z tytułu wyceny zobowiązań handlowych w walucie obcej (koszt w RZiS) korygują się samoczynnie poprzez zmianę stanu zobowiązań handlowych (wzrost zobowiązań – ze znakiem plus). Taki mechanizm nie działa w przypadku różnic kursowych od kredytów/pożyczek, gdyż w zmianie stanu zobowiązań nie ujmuje się zmiany stanu rozrachunków z tytułu kredytów i pożyczek – z tego właśnie powodu należy ujemne różnice kursowe z wyceny kredytów i pożyczek dodać „ręcznie” w rachunku przepływów pieniężnych, żeby odwrócić ten koszt.

Niestety, często zapomina się o powyższych zasadach, odwracając wszystkie różnice kursowe niezależnie od rodzaju działalności, której różnice kursowe dotyczą. W rezultacie korekta ta jest wówczas nieprawidłowa.

Odsetki i udziały w zyskach (dywidendy)

• Odsetki i dywidendy otrzymane są wyłączane z wyniku finansowego ze znakiem minus i wykazywane ze znakiem plus w przepływach z działalności inwestycyjnej.
• Odsetki zapłacone są wyłączane z wyniku finansowego ze znakiem plus i wykazywane ze znakiem minus w przepływach z działalności finansowej.
• Odsetki i dywidendy naliczone, lecz nie otrzymane ani nie wypłacone stanowią tylko korektę wyniku finansowego ze znakiem plus lub minus (korekta kosztu ze znakiem plus, korekta przychodu ze znakiem minus), gdyż są to przychody i koszty księgowe (brak przepływów pieniężnych). Ta zasada odnosi się do odsetek dotyczących działalności finansowej i inwestycyjnej.
• Odsetki np. z tytułu zwłoki w zapłacie zobowiązań handlowych (koszt w RZiS) podlegają samoczynnej korekcie poprzez wzrost zobowiązań handlowych (ze znakiem plus dla potrzeb cash flow), dlatego odsetek dotyczących działalności operacyjnej nie ma potrzeby korygować. O tym również się czasami zapomina, tak jak w przypadku różnic kursowych.

Zysk/strata z działalności inwestycyjnej

• Ta pozycja obejmuje głównie odwrócenie wyniku na sprzedaży składników działalności inwestycyjnej (odwrócenie zysku ze znakiem minus, odwrócenie straty ze znakiem plus).
• Wymieniona pozycja obejmuje również odwrócenie straty na likwidacji składników działalności inwestycyjnej, tj. wartość netto zlikwidowanych środków trwałych (odwrócenie straty ze znakiem plus).
• Celem tych korekt jest oczyszczenie rachunku przepływów pieniężnych z ustalonych księgowo wyników na sprzedaży, likwidacji itp.

Zmiana stanu rezerw
Obejmuje zmianę stanu rezerw, w tym rezerwy na odroczony podatek dochodowy. Może zachodzić różnica pomiędzy zmianą stanu rezerw w rachunku przepływów pieniężnych i bilansie, np. na skutek utworzenia/rozwiązania rezerwy na odroczony podatek dochodowy w ciężar kapitału własnego, z pominięciem wyniku finansowego danego okresu.

Zmiana stanu zapasów
Zmiana stanu zapasów nie obejmuje np. zmiany stanu zapasów z tytułu wkładu niepieniężnego otrzymanego lub przekazanego pod postacią zapasów. Jednocześnie nie wykazuje się drugiej strony operacji, np. nabycia aktywów finansowych lub „wpływów” z tytułu emisji akcji udziałów, gdyż takie operacje zostały rozliczone bezgotówkowo.

Zmiana stanu należności
Zmiana stanu należności dotyczy należności handlowych, z tytułu podatków, z tytułu rozliczeń z pracownikami. Zmiana stanu należności nie obejmuje należności m.in. z tytułu: dywidend, sprzedaży środków trwałych i aktywów finansowych, udzielonych pożyczek, odsetek naliczonych od tych pożyczek.

Zmiana stanu zobowiązań krótkoterminowych
Zmiana stanu zobowiązań dotyczy zobowiązań handlowych, z tytułu podatków, z tytułu rozliczeń z pracownikami. Zmiana stanu zobowiązań nie obejmuje zobowiązań m.in. z tytułu: dywidend, zakupu środków trwałych i aktywów finansowych, leasingu, zaciągniętych pożyczek i kredytów, odsetek naliczonych od tych pożyczek i kredytów, wyemitowanych dłużnych papierów wartościowych.

DZIAŁALNOŚĆ INWESTYCYJNA I FINANSOWA

W tych segmentach cash flow należy wykazywać wyłącznie faktyczne przepływy pieniężne. Głównym ryzykiem są zniekształcenia wynikające z nieprawidłowej prezentacji transakcji i operacji, jeśli były one faktycznie rozliczone bezgotówkowo. Wydaje się to być oczywistą kwestią, iż transakcje bezgotówkowe nie powinny być tutaj ujmowane, ale w praktyce bywa z tym różnie. Ważne jest również, iż przepływy ujmuje się w roku ich wystąpienia niezależnie od daty wystąpienia bazowej transakcji, tzn. odsetki naliczone rok temu mogą być ujęte w danym roku w cash flow, jeśli oczywiście w tym danym roku zostały faktycznie zapłacone/otrzymane.
Coraz częściej transakcje przejęć spółek rozlicza się poprzez emisję i wydanie akcji/udziałów do dotychczasowych właścicieli przejmowanych spółek – wówczas z punktu widzenia cash flow będzie to transakcja neutralna, gdyż ani nie występuje wydatek na nabycie akcji/udziałów, ani też nie występuje wpływ środków pieniężnych z tytułu emisji akcji/udziałów.

****************************************

Operacja nr 1
W danym okresie nabyto środki trwałe o wartości początkowej 200. Saldo zobowiązań z tytułu zakupu środków trwałych wynosiło: 120 na koniec ubiegłego roku i 100 na koniec bieżącego roku (dla uproszczenia w niniejszym przykładzie pominięto kwestię VAT naliczonego przy zakupie środków trwałych).
Działalność operacyjna
Należy wyliczyć bilansową zmianę stanu wszystkich zobowiązań krótkoterminowych i następnie wyłączyć zmianę stanu zobowiązań z tytułu zakupu środków trwałych. Nastąpił spadek salda zobowiązań z tytułu zakupu środków trwałych o 20, a spadek zobowiązań jest generalnie ujmowany w cash flow ze znakiem minus. Z tego powodu wyłączenie (odwrócenie) tego spadku powinno być ze znakiem plus (+20).
Działalność inwestycyjna
Wydatki na zakup środków trwałych wyniosły (-220). Zapłacono zobowiązania 120 z ubiegłego okresu, ponadto wprawdzie zakupiono środki trwałe za 200, ale zapłacono tylko połowę, tj. 100, co razem daje kwotę wydatków: (-120 -100) = (-220).

Operacja nr 2
Zakupiono akcje spółki zależnej o wartości 300. Zakup sfinansowano częściowo gotówką (200), a pozostałą kwotę sfinansowano poprzez emisję akcji, które to akcje zostały przekazane sprzedającemu jako pozostała część wynagrodzenia za akcje.
Działalność inwestycyjna
Wydatki na zakup akcji wyniosły (-200).
Działalność finansowa
Wpływy z tytułu emisji akcji/udziałów wyniosły zero, gdyż wprawdzie wyemitowano akcje o wartości 300-200 = 100, ale zostały one przekazane bezgotówkowo sprzedającemu jako część wynagrodzenia za nabywane akcje, więc nie było wpływu środków pieniężnych.

Operacja nr 3
W bieżącym okresie naliczono odsetki (koszt) 100 od otrzymanej pożyczki, z tych odsetek zapłacono w bieżącym okresie 60.
Działalność operacyjna
Odsetki i udziały w zyskach (koszt księgowy) wyniosły 100, trzeba ten koszt odwrócić ze znakiem przeciwnym, czyli plus (+100).
Działalność finansowa
Faktycznie zapłacone odsetki wyniosły (-60).

Operacja nr 4
W danym okresie nabyto aktywa finansowe jako wynik konwersji należności handlowych od innej spółki; wartość tych aktywów finansowych wynosi 100.
Działalność operacyjna
Należy wyliczyć bilansową zmianę stanu należności i następnie wyeliminować spadek stanu należności z tytułu konwersji należności na aktywa finansowe. Spadek należności jest generalnie ujmowany ze znakiem plus w cash flow, zatem wyeliminowanie tego spadku powinno nastąpić ze znakiem minus (-100).
Działalność inwestycyjna
Wydatki na nabycie aktywów finansowych wyniosły oczywiście zero.

 

Operacja nr 5
Klientowi spółki naliczono odsetki z tytułu zwłoki w zapłacie należności w wysokości 30. Odsetki te nie zostały zapłacone do dnia bilansowego.
Działalność operacyjna
Nie ma potrzeby dokonywania żadnych korekt, gdyż niezapłacone odsetki powiększyły saldo należności handlowych, a wzrost salda należności handlowych jest ujmowany ze znakiem minus w cash flow. Przychód księgowy (odsetki ze znakiem plus w RZiS) został zatem samoczynnie odwrócony poprzez wzrost stanu należności ze znakiem minus.
Działalność inwestycyjna
Nie występują żadne korekty, gdyż odsetki zostały naliczone, ale nie otrzymane, poza tym dotyczą działalności stricte operacyjnej, a więc w ogóle nie mają nic wspólnego z działalnością inwestycyjną. W działalności inwestycyjnej ujmuje się otrzymane odsetki od udzielonych pożyczek, zakupionych dłużnych papierów wartościowych itp.

Autor: Monika Karniewska-Mazur, ACCA, CIA
Partner Akandi Sp. z o.o. 
Akandi jest podmiotem uprawnionym do badania sprawozdań finansowych nr 3605. Akandi specjalizuje się w konsolidacji sprawozdań finansowych wg standardów krajowych i MSSF, sprawozdawczości grup kapitałowych i prowadzeniu ksiąg rachunkowych.

Wybicia:

Coraz częściej transakcje przejęć spółek rozlicza się poprzez emisję i wydanie akcji/udziałów do dotychczasowych właścicieli przejmowanych spółek – wówczas z punktu widzenia cash flow będzie to transakcja neutralna,

Różnice kursowe dotyczące działalności operacyjnej korygują się automatycznie, np. ujemne różnice kursowe z tytułu wyceny zobowiązań handlowych w walucie obcej (koszt w RZiS) korygują się samoczynnie poprzez zmianę stanu zobowiązań handlowych (wzrost zobowiązań – ze znakiem plus).